Who's Online
We have 9 guests online
Statistics
Members : 17
Content : 75
Web Links : 20
Content View Hits : 10951
|
Επιλεκτικές Χρήσεις της Ιστορίας
|
Ποιοι τελικά ήταν αυτοί που άλωσαν την Πόλη; |
 |
 |
|
Ποιοι τελικά ήταν αυτοί που άλωσαν την Πόλη;
του Μανώλη Βαρδή || www.democracycrisis.com
To ερώτημα δεν είναι άνευ σημασίας. Η επιστημονική έρευνα έχει περιδιαβάσει από την άποψη για μία νέα «φυλή», μείγμα εξισλαμισμένων ελλήνων και σλάβων με τούρκους νομάδες μέχρι την άκρως αντίθετη περί αφοσιωμένων μουσουλμάνων «γαζήδων» (=ιερών πολεμιστών) που ενώθηκαν στον κοινό σκοπό κατά των απίστων χριστιανών.
Η κάθε άποψη έχει βέβαια και ευρύτερες πολιτικές συνδηλώσεις. Κάποτε ήταν στη «μόδα» η αντίληψη περί Οθωμανών ως (εντελώς) Τούρκων (έξω από κάθε θρησκευτικότητα). Σήμερα, αρχίζει και προβάλλεται η «πιο σωστή» ιστορική άποψη περί συνεργασίας πληθυσμών, η οποία βέβαια δεν στερείται και αυτή υστεροβουλίας (βλέπε δόγμα Νταβούτογλου). Όμως η «αλήθεια» πρέπει να λέγεται.
Στους μακρινούς 14ο και 15ο αιώνες η ανεπάρκεια έμψυχου δυναμικού και διοικητικής οργάνωσης στην πλευρά των Οθωμανών είχε σαν αναπόφευκτο αποτέλεσμα την ευρεία εφαρμογή της πολιτικής της «προσαρμογής» (ιστιμαλέτ), που αποδείχθηκε τόσο πετυχημένη.
Αίφνης, βλέπουμε στην κατακτημένη Λήμνο του 1490 ευρεία συμμετοχή του χριστιανικού αγροτικού πληθυσμού στην άμυνα του νησιού δίπλα στη φρουρά των 21 γενίτσαρων. Αίφνης, τα ανίψια του τελευταίου βυζαντινού αυτοκράτορα σταδιοδρομούν ως πασάδες και μεγάλοι βεζίρηδες, και δεν ήταν οι μόνοι: ειδικά στην περίοδο του Πορθητή Μωάμεθ Β΄ τα ύπατα αξιώματα της κυβέρνησης ανοίγονται στην πρώην αριστοκρατία (ελληνική, βουλγαρική, σερβική και αλβανική). Αίφνης, οι αρχικοί τουλάχιστον Σουλτάνοι προτιμούν να ονομάζονται «καίσαρες» (kaysar) και βασιλείς. Αλλά και οι μικρο-ευγενείς δεν πήγαν πίσω, αφού από βυζαντινοί κάτοχοι προνοιών σταδιακά μετατράπηκαν σε οθωμανούς τιμαριούχους.
Φθάνουμε στο σημείο να διαπιστώσουμε στοιχεία πολύ-πολιτισμού στην ευρύτερη περιοχή. Και ναι, και όχι. Το 1416 ξεσπά λαϊκή εξέγερση με στοιχεία αγροτικού «πρωτο-κομμουνισμού» υπό την ηγεσία του σεΐχη Μπεντρεντίν (διασώζεται και από τον ιστορικό Δούκα). Το κίνημα αυτό που εξαπλώθηκε στη δυτική Μ. Ασία και τα Βαλκάνια είχε τη δυναμική της συμφιλίωσης των θρησκειών και του μοιράσματος των υλικών αγαθών. Είναι εδώ που η «σύνθεση» στη βάση εξέρχεται των ορίων και απειλεί το θεσμικό Ισλάμ. Από τότε οι Σουλτάνοι θα ενσωματώσουν τον συγκρητισμό (βλέπε διαμόρφωση του σώματος των γενιτσάρων) και θα τον χρησιμοποιήσουν σαν εργαλείο κινητοποίησης των αγροτικών πληθυσμών.
Δεν πρέπει να ξαφνιαζόμαστε. Έχουμε ενώπιον μας «συνοριακές περιοχές» υψηλού στρατηγικού βάθους. Η ρεαλιστική πολιτική επιβίωσης και κατίσχυσης δεν μπορεί να αρκεστεί σε θρησκευτικές ή φυλετικές αντιπαραθέσεις. Η αρχική βυζαντινή ελίτ εκούσια προσηλυτίζεται σε ένα ανεκτικό πλαίσιο κατάκτησης (θρεμμένο από αυτοπεποίθηση και τακτικές προσαρμογής), και εν συνεχεία οι γόνοι αυτής της αρχικής ελίτ διαμορφώνουν έναν ισλαμικό αυτοκρατορικό μύθο που υπερακοντίζει την ιστορία. Αρχίζουν να παρουσιάζουν τους εαυτούς τους και τη γενιά τους σαν αφοσιωμένους «γαζήδες» που κατατρόπωσαν τους χριστιανούς απίστους.
«Σχετικώς, μπορούμε να αναφέρουμε το παράδειγμα ενός ιεροκήρυκα επί βασιλείας Μπαγεζίτ, ο οποίος, από τζαμί της πρωτεύουσας, της Μπούρσας, έφθασε μέχρι του σημείου να διακηρύξει από άμβωνος ότι ο Ιησούς δεν ήταν σε καμία περίπτωση υποδεέστερος προφήτης από τον Μωάμεθ. Στη συνέχεια, όταν ένας άραβας, από την τάξη των ουλεμάδων, επισήμανε στους συγκεντρωμένους πιστούς τη πλάνη αυτής της άποψης, οι πιστοί απέρριψαν την παρέμβαση του και υιοθέτησαν την άποψη του ιεροκήρυκα….» (απόσπασμα από το βιβλίο του Heath W. Lowry, Η φύση του πρώιμου οθωμανικού κράτους, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2004, σ. 302.)
Είμαστε όμως ακόμα στον 14ο και 15ο αιώνα. Δεν είμαστε στον 21ο αιώνα όπου ανάλογες σπουδαίες ιστορικές διαπιστώσεις προβάλλονται έξω από το συγκεκριμένο τους πλαίσιο για να δικαιολογήσουν άλλα ιδεολογήματα.
Βλέπε συνοπτικά και H Οθωμανική Αυτοκρατορία και οι υπήκοοι της
|
|
Τα προκαταρτικά της Άλωσης του 1453 |
|
|
|
Τα προκαταρτικά της Άλωσης του 1453
του Μανώλη Βαρδή || www.democracycrisis.com
Η Άλωση της Κων/πολης δεν συνέβη τυχαία. Ήλθε σαν αποτέλεσμα αιώνων παρακμής και αποδυνάμωσης της αυτοκρατορίας, με κορυφαίο σημείο την λατινική άλωση του 1204.
Μία επιμέρους πτυχή των προεργασιών της πτώσης της Βασιλεύουσας ήταν και η προσπάθεια ένωσης των δύο Εκκλησιών (ορθοδόξου και ρωμαιοκαθολικής) στη σύνοδο Φερράρας Φλωρεντίας (1438-1439). Δεν μας ενδιαφέρει επί του προκειμένου η θεολογική διάσταση των γεγονότων όσο η γεωπολιτική της σημασία. Πρωταγωνιστές της ενωτικής συνόδου ο Ιωάννης Η΄Παλαιολόγος και ο πάπας Ρώμης Ευγένιος Δ΄. Ο πρώτος-όπως και άλλοι στο παρελθόν, όπως και ο τελευταίος αυτοκράτορας Κωνσταντίνος ΙΑ΄-μπροστά στο φάσμα της ολοκληρωτικής κρατικής εξαφάνισης, στρέφεται για βοήθεια στη Δύση, ο δεύτερος, αδύναμος λόγω της περιστολής των παπικών πρωτείων από τη (δυτική) μεταρρυθμιστική σύνοδο της Βασιλείας, ψάχνει έρεισμα στην Ανατολή. Είναι οι δύο «αδύναμοι κρίκοι» σε μία εποχή ραγδαίων αλλαγών και αβεβαιοτήτων. Και φυσικά απέτυχαν. Και απέτυχαν γιατί δεν έπεισαν κανέναν. Ακόμα και ο πολύς Πλήθωνας, που μετείχε στη Σύνοδο, ήταν πολύ δύσπιστος για το όλο εγχείρημα, διότι παρά τον νεοπλατωνισμό του παρέμενε ρεαλιστής πολιτικός νους.
Τον Όρο της Συνόδου (το συμπερασματικό κείμενο) δεν υπέγραψαν-παρά τις αφόρητες αυτοκρατορικές πιέσεις- ο Μάρκος Ευγενικός Εφέσου και οι Πλήθων και Γεώργιος Σχολάριος. Η συμβιβαστική τελική φόρμουλα δεν έλαβε σάρκα ποτέ, γιατί κατά την επιστροφή ο «λαός» της Πόλης (και όχι μόνο) απέρριψε πανηγυρικά την απέλπιδα αυτή προσπάθεια. Δεν γνώριζαν ότι αυτή τους η επιλογή καταδίκαζε το μέλλον της αυτοκρατορίας; Το γνώριζαν, όμως (σε αντίθεση με εμάς τους νεώτερους) αξιολογούσαν αλλιώς τα πράγματα. Έδιναν έμφαση στην παράδοση και στην ιδιοπροσωπία τους, παρά την λογική (αν δει κανείς τις λεπτομέρειες των θεολογικών διενέξεων, θα απορήσει πως αυτές τελικά απορρίφθηκαν από τον λαό). Και επειδή είχαν άλλο φρόνημα, καταλάβαιναν ενσυνείδητα ή ασυνείδητα το γεωπολιτικό πασιφανές: ότι η δυτική στρατιωτική βοήθεια δεν ήταν εξασφαλισμένη αν συμφωνούσαν και ότι ο συνομιλητής τους δεν ήταν σε θέση ισχύος. Τα διδάγματα και οι αναλογίες με το σήμερα είναι αυτονόητα. Για την ιστορία να πούμε ότι τελικά υπήρξε μία στρατιωτική εκστρατεία κατά των επελαυνόντων Οθωμανών, διοργανωμένη από τον πάπα της Ρώμης και σκόρπιους χριστιανούς, η οποία δεν απέφερε σχεδόν τίποτα. Ο λαός της Κων/πολης έμεινε μόνος μπροστά στην καταστροφή του και την επέλεξε ηρωικά.
**το συχνά προβαλλόμενο επιχείρημα ότι αν δεχόντουσαν την ένωση των Εκκλησιών, δεν θα είχαμε τετρακόσια χρόνια σκλαβιάς στους Τούρκους, είναι παντελώς ανερμάτιστο:
α. διότι από ηθική άποψη δεν στέκει, καθώς θα πραγματοποιείτο εναλλακτική επιλογή σκλαβιάς,
β. διότι από ρεαλιστική άποψη δεν ευσταθεί, γιατί κανένας δεν ήταν σε θέση να εγγυηθεί για την καταρρέουσα αυτοκρατορία,
γ. διότι από γεωπολιτική άποψη είναι ανόητο, αφού δυνάμεις της εποχής δεν ήταν ο πάπας της Ρώμης και οι Ούγγροι και Σέρβοι πολέμαρχοι, οι δε Βενετοί (οι μόνοι σοβαροί) είχαν ήδη έλθει σε συνεννοήσεις με τους Οθωμανούς,
δ. διότι από μακρο-ιστορική άποψη είναι ελλιπές, καθώς αποδείχθηκε εκ των πραγμάτων ότι η δυναμική του ελληνισμού δεν αφανίστηκε (μάλλον το αντίθετο),
ε. διότι είναι λογικά ασταθές, αφού κρίνει εκ των υστέρων εξελίξεις και διαδικασίες που ο δρών της εποχής δεν μπορεί καν να αναλογιστεί,
στ. τέλος, διότι είναι εξίσου «ιδεολογικό» με τον δογματικό λόγο των ανθενωτικών ότι προτιμούσαν το τουρκικό φέσι από την λατινική τιάρα.
Βλέπε:
Βλάσιου Φειδά, Εκκλησιαστική Ιστορία, Β΄, Αθήναι 1994
Donald M. Nicol, Οι τελευταίοι αιώνες του Βυζαντίου. 1261-1453, σε μετάφραση Στάθη Κομνηνού, εκδόσεις Παπαδήμα, Αθήνα 1999.
|
|
Κοίτα να δεις που μερικά πράγματα δεν αλλάζουν… |
|
|
|
Κοίτα να δεις που μερικά πράγματα δεν αλλάζουν…
του Μανώλη Βαρδή || www.democracycrisis.com
Το 1935 υπήρξε μία χρονολογία σταθμός για τη νεώτερη Γαλλία. Η κυβέρνηση του Ιουνίου είναι μία από τις πολλές διαδοχικές που ακολούθησαν τις επιπτώσεις της μεγάλης οικονομικής κρίσης. Πρωθυπουργός ο πρώην σοσιαλιστής, υπερασπιστής των συνδικάτων και της εργασίας, ο πολύς Pierre Laval. Ήταν αυτός που θα προταθεί αργότερα από τον Pétain για να αναλάβει σαν υπουργός Επικρατείας, αυτός που θα διαφωνήσει εν συνεχεία μαζί του, θα αναμιχθεί αμφίρροπα στην μεταφορά Εβραίων της Γαλλίας στη Γερμανία και μετά την απελευθέρωση θα εκτελεσθεί πανηγυρικά.
Επιστρέφουμε στα 1935. Σκοπός της βραχύβιας κυβέρνησης Laval ήταν η με κάθε τρόπο αποτροπή της υποτίμησης του νομίσματος και η έξοδος από την «ασύστολη κερδοσκοπία» με μία σκληρή πολιτική από-πληθωρισμού. 29 εκτελεστικά διατάγματα εκπονήθηκαν μέσα σε ένα μήνα, με σκοπό την περιστολή των κρατικών δαπανών, τη μείωση των μισθών των δημοσίων υπαλλήλων και την πτώση της τιμής των προϊόντων. Αυτά τα εκτελεστικά διατάγματα βεβαίως έγιναν «παρά το Νόμο».
Είχε προηγηθεί η προσπάθεια του Tardieu, ήδη από το 1934, που το μεταρρυθμιστικό του σχέδιο περιλάμβανε περιστολή της νομοθετικής εξουσίας υπέρ της εκτελεστικής, άρνηση απεργίας για τους δημοσίους υπαλλήλους και ύστατη καταφυγή του αρχηγού του κράτους σε δημοψήφισμα για την επίλυση κρίσιμων ζητημάτων.
Ο ιδιόρρυθμος αυτός συνδυασμός «φιλελεύθερης» οικονομικής πολιτικής με κρατικό παρεμβατισμό και αργότερα κορπορατισμό είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα της δεκαετίας του 1930 και των αποτελεσμάτων της οικονομικής κρίσης. Οι αξιολογήσεις γι’ αυτόν ακόμα και σήμερα συζητούνται όσον αφορά στα οικονομικά (για παράδειγμα πιστώνεται στην πολιτική Laval η αποσόβηση της μεγάλης ανεργίας και το κράτημα της αγοραστικής ικανότητας των Γάλλων), όμως είναι σαφές ότι σε θεσμικό επίπεδο δρομολογήθηκε η υπονόμευση της Δημοκρατίας (τη σκυτάλη θα πάρει το Λαϊκό Μέτωπο που θα ακολουθήσει το 1936, όμως τουλάχιστον αυτό είχε σαφή «κομμουνιστική» χροιά) από το «σοσιαλιστικό» κέντρο.
Δύο συμπεράσματα: ο οικονομικός νέο-φιλελευθερισμός επιβάλλεται άνωθεν με διατάγματα περιοριστικά της δημοκρατίας, που ήθελε ο γνήσιος φιλελευθερισμός, και επίσης ως «δογματική ιδεοληψία» επικαλείται έκτακτες κοινωνικο-οικονομικές ανάγκες ή εθνικό συμφέρον, προφανώς σε αντίφαση με τις πραγματικές ανάγκες και το εθνικό συμφέρον (για παράδειγμα γιατί να εξυπηρετεί καλύτερα το εθνικό συμφέρον μία πολιτική σκληρού προϋπολογισμού και περιστολής δαπανών από την αντίθετη πολιτική που ακολούθησαν τα αμέσως επόμενα χρόνια ηγεσίες αριστερές, κομμουνιστικές ή αυταρχικές στην ηπειρωτική Ευρώπη;)
Bλέπε: Julian Jackson, The politics of depression in France 1932-1936, Cambridge University Press 1985
|
|
|
Οίκαδε |
|
|
|
Οίκαδε
αποδιδόμενο στο Γεώργιο Βλάχο, Ιδρυτή της Καθημερινής, 14/27 Αυγούστου 1922
«Ενώ αι ελπίδες -ας τας είπωμεν ελπίδας- περί προσεχούς συγκλήσεως συνεδρίου εν Βενετία ελαττούνται, το φθινόπωρον έρχεται και έρχεται ο χειμών. Αν οιαδήποτε προς την κυβέρνησιν σύστασις προς τερματισμόν της εκκρεμότητος ήτο χθες περιττή, διότι είχε σκέψεις η κυβέρνησις υπό εκτέλεσιν, αίτινες ηδύναντο και να επιτύχουν, είχε δε και χρήματα ίνα δαπανά δια πολεμικούς σκοπούς, αφού δια πολεμικούς σκοπούς εδανείσθη, σήμερον πάσα όχι σύστασις, αλλά και πίεσις εκ μέρους και των φίλων αυτής είναι χρήσιμος, διότι και τα χρήματα λείπουν και των υπό εκτέλεσιν σκέψεων η σειρά ευρίσκεται εις το τέρμα της. Ηλπίζαμεν προ τινος ότι μία προς Κωνσταντινούπολιν στροφή της ελληνικής προσπαθείας θα ήτο δυνατόν να εκβιάση την λύσιω γνωρίζομεν πολλοί, αλλά δεν γνωρίζομεν όλοι, διατί δεν επέτυχεν ο εκβιασμός και πώς οι εν τω εξωτερικώ θορυβούντες εχθροί της Ελλάδος επείσθησαν ότι πρόκειται περί “μπλόφας” υπό των εν τω εσωτερικώ εχθρών αυτής.
Ηλπίσαμεν έπειτα ότι οι εξαφνικά ακουσθέντες θερμοί λόγοι του πρωθυπουργού της Αγγλίας, οι δημοσία και παγκοσμίως κυρώσαντες την επί των ελληνικών δικαίων προστασίαν της θαλασσοκρατείρας, ήθελον μεταβληθή ταχέως και εν τη στενή προθεσμία της αντοχής των Ελληνικών πόρων εις εμπράγματον βοήθειαν. Ηλπίσαμεν αργότερα -και τότε ηλπίσαμεν κακώς- ότι προσεχής Διάσκεψις ήθελεν εν βία δυνηθή να εκτελέση τας επί του Ανατολικού αποφάσεις της, αλλά και αυτή η κακή ελπίς ματαιούται.
Η Ελλάς λοιπόν απομένει μόνη με τον στρατόν της, με τους πόρους της και τους εχθρούς της. Μόνη, όπως προ μηνών, ότε επιστρέφουσα εκ της ξένης είχε πεισθή περί αυτού και απεφάσιζε, και απεφάσιζε καλώς, την αυθαίρετον προς την Κωνσταντινούπολιν πορείαν. Μόνη.
Οι τυχόν έχοντες την διάθεσιν ν’ αναβλέψουν προς την πρώτην Νοεμβρίου και ν’ “αναμετρήσουν τας συνεπείας της”, ας μας επιτρέψουν να παρατηρήσωμεν ότι έμειναν μόνοι, όχι μόνον οι πιστεύσαντες εις τους ισχυρούς των συμμάχους ααθενείς, αλλά και αυτοί οι ισχυροί, οι πιστεύσαντες εις αλλήλους. Μόνη λοιπόν η Ελλάς οφείλει να εκκαθαρίση την κατάστασιν. Και οφείλει να την εκκαθαρίση κατά τρόπον, όστις θ’ αποτελέση δι’ αυτήν λήξιν οριστικήν μιας σκληράς περιπετείας, δι’ εκείνους δε, οίτινες ηπάτησαν αυτήν και τον κόσμον, κόλαφον, του οποίου το ερύθημα δεν θ’ αποπλύνη η Ιστορία.
Η Ελλάς οφείλει εν τάχει να προβή εις την διοικητικήν οργάνωσιν της Μικράς Ασίας, εις την παράδοσιν της χώρας εις τους γενναίους κατοίκους της, εις την σύντομον εκπαίδευσιν των ανδρών οίτινες θ’ αναλάβουν εν τω μέλλοντι την φύλαξίν της, και εις την πρόσκλησιν των Ισχυρών, όπως παραλάβουν “τον ελευθερωθέντα από των δεσμών της δουλείας” λαόν, ένα ακριβώς από τους λαούς περί ων εμερίμνων, όταν μαχόμενοι και έχοντες ανάγκην συμμάχων ελάλουν την γλώσσαν των ελευθεριών. Αλλά τον στρατόν; Ποίος θα σώση τον στρατόν; Οι σύμμαχοι όμως δεν έχουν στρατών ανάγκην. Ας παραλάβουν τας σημαίας τας οποίας έστησαν εις τα πρόθυρα της Κωνσταντινουπόλεως όταν επλησίαζεν ο Έλλην ελευθερωτής και ας τας στήσουν εκεί όπου θα πλησιάση σφαγεύς ο Τούρκος. Όπως άλλοι, δεν επιμένομεν να έχωμεν την θέσιν ανευθύνου, τιμητού των υπευθύνων πολιτικών ανδρών της χώρας. Οπως ουδείς άλλος, εζήσαμεν μετ’ αυτών ημέραν προς ημέραν τους μήνας και τα έτη των προσπαθειών.
Σήμερον φρονούμεν σπουδαίως ότι η περίοδος των προσπαθειών αυτών αίτινες έπρεπε να υπάρξουν, των θυσιών αίτινες έπρεπε να καταβληθούν, αν δεν έληξε, λήγει.».
|
|
Η Τρομοκρατία παλιότερα Μέρος Α |
|
|
|
Η τρομοκρατία παλαιότερα...
Μία απόπειρα ανάγνωσης του Ντοστογιέφσκι
ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ. Η ΡΩΣΙΑ ΣΤΑ ΤΕΛΗ ΤΟΥ 19ΟΥ ΑΙΩΝΑ.
Απαραίτητη προϋπόθεση για την κατανόηση της ιδιαίτερης παραγωγής του Ντοστογιέφσκυ, η οποία και θα χρησιμοποιηθεί αργότερα για τις απαραίτητες συγκρίσεις με την σύγχρονη τρομοκρατία, είναι το κοινωνικό, πολιτικό και ιδεολογικό πλαίσιο της ρωσικής αυτοκρατορίας σε μία εποχή έντονων επιρροών από τις σοσιαλιστικές και επαναστατικές ιδέες της δυτικής Ευρώπης.
Η περίοδος που ξεκινά από την εξέγερση των Δεκεμβριστών το 1825 και καταλήγει στην απόπειρα κατά του Τσάρου το 1866 χαρακτηρίζεται από μία προϊούσα «σκλήρυνση» της επαναστατικής συνείδησης. Οι ιδέες των Δεκεμβριστών, των μικροευγενών και αστών της αρχής του 19ου αιώνα, είναι ακόμα διαποτισμένες από τον ουτοπικό σοσιαλισμό του Σαιν Σιμόν και την εξισωτική ερμηνεία της ιδιαίτερα ρωσικής obschina, της αγροτικής κοινότητας, που ερχόμενη από το παρελθόν αποτελούσε το θεμέλιο λίθο ενός αγροτικού κοινοτισμού, τόσο σημαντικού για την επαναστατική προδιάθεση διανοουμένων και ακτιβιστών. Έτσι δίπλα στους εκφραστές ενός ρώσικου Εγελιανισμού, Belinsky και Bakunin, και τον αστικό σοσιαλισμό του «παππού» Herzen, φιγουράρουν ακμαίοι οι σλαβόφιλοι διανοούμενοι, τύπου Khomyakov, Kireyevsky και Aksakov, με την εκδυτισμένη τους προσήλωση στην ουσία και αξία του ρωσικού λαού και των αγροτικών κοινοτήτων. Οι σλαβόφιλοι, μολονότι διαπρύσιοι κήρυκες της επιστροφής στη ρωσική παράδοση, δεν μπορούσαν ν’ απομακρυνθούν από τη γερμανικής προέλευσης ρομαντική εξιδανίκευση κάθε τι λαϊκού (η ονομασία τους ναρόντνικοι από την ρωσική λέξη Narod=λαός, είναι χαρακτηριστική αυτής της τοποθέτησης τους).
Η ευρωπαϊκή επανάσταση του 1848 σηματοδοτεί την έναρξη της ρωσικής κρατικής καταστολής του Τσάρου Νικόλαου του Α΄, η οποία θα κορυφωθεί κατά τον ατυχή Κριμαϊκό πόλεμο του 1866. Σ’ εκείνη την κρίσιμη χρονική περίοδο η ομάδα του Petrashevski που οργανώνεται στην Αγία Πετρούπολη, αν και ασθενής και ερασιτεχνική, θ’ αποτελέσει το κύριο ιδεολογικό ανάχωμα απέναντι τόσο στους σλαβόφιλους όσο και στους «δυτικούς» επαναστάτες τύπου Bakunin. Ο Ντοστογιέφσκυ, που πήρε μέρος σ’ αυτήν την προσπάθεια και γι’ αυτήν τη συμμετοχή του καταδικάστηκε σε θάνατο, που μετατράπηκε την τελευταία στιγμή σε εξορία, επιβεβαιώνει τη δυσανάλογη όσον αφορά το πραγματικό της μέγεθος επιρροή της κίνησης του Petrashevski στην γέννηση των σοσιαλιστικών και αναρχικών ομάδων των μετέπειτα δεκαετιών. Για τους επαναστάτες της Αγίας Πετρούπολης οι ουτοπικές ιδέες του Fourrier (με την οργάνωση της εργασίας στα φαλανστήρια) μπορούν ν’ αποτελέσουν την πρώτη σοσιαλιστική μεταρρύθμιση της ρωσικής αγροτικής οικονομίας, όταν συνδυασθούν με την απελευθερωμένη από τα φεουδαρχικά δεσμά obschina[1].
Οι θρησκευτικές σέχτες θα επιστρατευτούν και αυτές από τους αστούς επαναστάτες, καθώς σε μόνιμη αντιπαράθεση με την κρατική θρησκεία είναι ευεπίφορες στην προσέγγιση και υιοθέτηση ιδεών αγροτικής αυτοδιοίκησης και συλλογικής οργάνωσης της εργασίας στο χωράφι (Obscheye Veche= κοινοτική συνέλευση).
Τα πράγματα όμως δεν θα παραμείνουν για πολύ ειδυλλιακά. Οι ιδεολογικές «ασκήσεις επί χάρτου» των πρώτων μεταρρυθμιστών θα ακυρωθούν από την τσαρική απολυταρχία και μέσα απ’ αυτήν την απογοήτευση μορφές όπως ο Chernyshevsky θα καταγγείλουν, κάτω από το πρίσμα μίας ριζοσπαστικής επανερμηνείας της obschina, τα φεουδαρχικά και ιεραρχικά κατάλοιπα αυτής της στροφής προς το παρελθόν.
Ο Dobrolyubov, όπως και ο Chernyshevsky γιος παπά (το φαινόμενο θα παρατηρηθεί πολλές φορές στην ιστορία του ρώσικου επαναστατικού κινήματος), θα γίνει αυτός που στην δεκαετία του 1860 θα μορφοποιήσει δύο βασικές αρχές του μετέπειτα ρώσου ακτιβιστή: την έμφαση στην απόλυτη συμφωνία ιδεών και πράξεων και τη στροφή προς την αγροτιά, όχι για να τη διδάξει ο αστός σοσιαλιστής, αλλά για να την αφουγκραστεί δημιουργικά. Όλα αυτά μέσα από τη ρεαλιστική εξύμνηση της νεότητας, που πάντα επαναστατική καταγγέλλει βίαια τα κατάλοιπα συμβιβασμού των προγενέστερων θεωρητικών. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η ατιμωτική ήττα στον Κριμαϊκό πόλεμο κατατρύχει ολοένα και περισσότερο την εθνική αυτοσυνειδησία, συμπαρασύροντας συναισθηματικά και την επαναστατική κριτική[2].
Όπως είναι γνωστό η λογοτεχνία είναι αυτή που πρώτη αποκτά εμπειρία της περιρρέουσας τάσης στην κοινωνία. Το κλασσικό έργο του Τουργκένιεφ «Γονείς και Παιδιά» (Οtshi i Deti-1861) θα θέσει το ζήτημα του μηδενισμού στο κέντρο του ρώσικου στοχασμού, τόσο πολύ μάλιστα που, πέρα από την σαφή επιρροή στη λογοτεχνική παραγωγή του Ντοστογιέφσκυ, ο μηδενιστής ήρωας του έργου Βazarov θα γίνει αντικείμενο αναλύσεων, ακόμη και συγγραφών από τους συγχρόνους (Pisarev: Bazarov και Α. Gertsen: Eshcho raz Bazarov)[3]. Για τον Ντοστογιέφσκυ που έχει το χάρισμα της τραγικής ματιάς απέναντι στα πράγματα, ο εκκολαπτόμενος τότε στη ρωσική κοινωνία μηδενισμός ήταν πρώτα και κύρια προσωπικός μηδενισμός, χάσμα στην ψυχή του υποκειμένου, συλλογικού ή ατομικού, προτού καν λάβει τη μορφή πολιτικού προτάγματος. Ακριβώς εκεί, στην διασταύρωση του προσωπικού με το κοινωνικό αποδεικνύεται ότι μηδενισμός και δυτικοφιλία αποτελούν τις δύο όψεις του ενός νομίσματος, Το ένα αρδεύεται από τις πλούσιες πηγές του άλλου[4].
O μεταγενέστερος Chernyshevsky στη νουβέλα του Chto Delatch? θα διακηρύξει την βαρύνουσα σημασία των «κομμούνων» (συνομαδώσεων νεαρών φοιτητών που θα μοιράζονται από κοινού τα πάντα), που με την παραγωγική συνεργασία θα μπορούν ν’ αγγίξουν την ψυχολογία και τις ανάγκες του λαού. Αυτό το θεωρητικό θεμέλιο του ρώσικου λαϊκισμού θα αντιπαρατεθεί ριζικά με την πίστη του Ντοστογιέφσκυ σε μία άλλης τάξεως αξιολόγηση της ρωσικής κοινωνίας[5].
Επανερχόμαστε στην πορεία του επαναστατικού κινήματος. Το 1861 αποτελεί ορόσημο για τη ρωσική ιστορία, καθώς τότε πραγματοποιείται η απελευθέρωση των δουλοπαροίκων της γης από τον Τσάρο Αλέξανδρο Β΄. Την ίδια ακριβώς χρονική στιγμή συγκροτείται η πρώτη λαϊκιστική επαναστατική οργάνωση, με την ονομασία «Γη και Ελευθερία» (Zemlya i Volya).Υπό την επιρροή του ιταλού επαναστάτη Mazzini η οργάνωση αποκτά μία έντονα αποκεντρωμένη δομή, βασιζόμενη σε «γκρούπες» των πέντε, έκαστος των οποίων δεν μπορούσε να στρατολογεί παραπάνω από πέντε μέλη[6]. Η έμφαση της προπαγάνδας δινόταν ολοένα και περισσότερο στην ύπαιθρο χώρα, υποδηλώνοντας μία σαφή τάση υποτίμησης των αστικών πόλεων. Ο μηδενισμός κρατιόταν ακόμη σε κάποια πολιτικά όρια, καθώς η επίδραση των «παλαιών», Chernyshevsky και Herzen, ήταν παραπάνω από εύγλωττη.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1860 οι μορφωμένες αστικές τάξεις αρχίζουν να συνειδητοποιούν τη σημασία των κριτικά σκεπτόμενων ελίτ και την γενικότερη ανυποληψία της λαϊκής δυναμικής. Οι ιδέες των Chernyshevsky και Dobrolyubov τραβιούνται στα άκρα. Ο αισθητικός ρεαλισμός γινόταν μία συλλήβδην αποκήρυξη της τέχνης, ο ωφελιμισμός κατέληγε στην αποδοχή μόνο των συγκεκριμένων επιστημών, ο διαφωτισμός ήταν πλέον κτήμα της ψυχρής και δυνατής επαναστατικής πρωτοπορίας. Η μέχρι την αυτοκτονία πορεία του εκφραστή του κινήματος Pisarev σφραγίζει επιγραμματικά τη μοίρα αυτής της εγωϊστικής κίνησης. Το έδαφος ήταν πλέον γόνιμο για την πραγματοποίηση των πιο παράτολμων πράξεων. Οι μυστικές οργανώσεις ήταν προσανατολισμένες στη δολοφονία του Αυτοκράτορα. Για την επίτευξη αυτού του σκοπού θα έπρεπε ο υποψήφιος δολοφόνος ν’ απομακρυνθεί από τους συντρόφους του, να μεταμορφωθεί τόσο σωματικά όσο και κοινωνικά, ν’ ακολουθήσει εν ολίγοις έναν ιδιαίτερα «ασκητικό» δρόμο περιχαράκωσης. Στις 4 Απριλίου του 1866 ο Karakozov θα προσπαθήσει να σκοτώσει τον Τσάρο και θ’ αποτύχει.
Στο πλήθος των περαστικών που έτρεξαν να τον πιάσουν φώναξε χαρακτηριστικά: «Ανόητοι, για σας το έκανα!»
Για τον Nechaev η σκληρότητα και η απανθρωπιά του κόσμου, που τόσο έντεχνα προσπαθούσαν να οικειοποιηθούν οι διανοούμενοι, ήταν προσωπικά βιώματα. Στο Πρόγραμμα Επαναστατικής Πρακτικής που συνέταξε ο ίδιος τόνιζε ότι οι μετέχοντες στον αγώνα πρέπει ν’ αρνηθούν οικογενειακούς δεσμούς, περιουσία και φιλικές σχέσεις, που δυνητικά θα μπορούσαν να τους αποσταθεροποιήσουν. Άριστος γνώστης της προπαγάνδας άφηνε εσκεμμένα να κυκλοφορούν φήμες για το πρόσωπο του και την δράση του, προκειμένου να μεγεθύνεται ο αντίκτυπος των ιδεών του. Η συνεργασία του με τον εξόριστο Bakunin θα οδηγήσει στην συγγραφή της Κατήχησης ενός Επαναστάτη (Katexizis Revolytsionera 1871), μέσα στην οποία φιγουράρει το μοντέλο του μηδενιστή επαναστάτη. Είναι ο χαμένος άνθρωπος, αυτός που έχει διαρρήξει κάθε σχέση με την κοινωνική τάξη, αυτός που δε γνωρίζει τίποτε άλλο από την καταστροφή και την ηδονή της˙ «για να επιτευχθεί ο σκοπός της χωρίς έλεος καταστροφής, ο επαναστάτης είναι αναγκασμένος να ζει σε μία κοινωνία, προφασιζόμενος ότι είναι κάτι άλλο απ’ αυτό που πραγματικά είναι. Πρέπει να εισχωρήσει παντού, στις χαμηλότερες και υψηλότερες τάξεις, στον επιχειρηματικό κόσμο, τα μεγάλα σπίτια, την γραφειοκρατία, τον στρατό και τους λογοτεχνικούς κύκλους. Ακόμα, ακόμα και στο ίδιο το παλάτι του Τσάρου» έλεγε κάπου στην Κατήχηση, ενώ στα σύντομα κείμενα της συνεργασίας του με τον Bakunin θα τονίσει ότι «δεν υπάρχει άλλος σκοπός από την καταστροφή˙ οποιοδήποτε μέσο είναι πρόσφορο: δηλητήριο, μαχαίρι, κρεμάλα…Τα πάντα δικαιώνονται στον επαναστατικό αγώνα»[7]. Mάλιστα σε μία επιστολή του ακόμη και ο συνεργάτης και θαυμαστής του Bakunin θα πει: «Προσπαθείς να τους υποτάξεις, να τους τρομάξεις, να τους δέσεις σε εξωτερικούς ελέγχους που συνήθως είναι μη πρόσφοροι, ώστε να μην μπορούν ποτέ να ελευθερωθούν από σένα»[8]
Η περιφρονητική ματιά του προς το λαό και την κοινωνία θα του επιτρέψει να χρησιμοποιεί την ωμή μέθοδο του εκβιασμού και της εξαπάτησης για την επίτευξη των σκοπών του. Η κατάδοση των συντρόφων και η διαρκής υποψία βάρυναν όσο λίγα πράγματα την ακραία επαναστατική πρακτική του Nechaev. Ο οξύς αμοραλισμός του θα τον οδηγήσει μέχρι το σημείο της δολοφονίας ενός παλιού του συντρόφου, του Ivan Ivanov, ο οποίος τόλμησε ν’ ασκήσει κριτική στις απόψεις του[9]. Το περιστατικό αυτό, η κορύφωση της μηδενιστικής παράνοιας, έδωσε την αφορμή στον Ντοστογιέφσκυ για την συγγραφή του έργου του Δαιμονισμένοι (Βesy), το οποίο και θα χρησιμοποιήσουμε στην περαιτέρω ανάλυση μας[10].
Στο σημείο αυτό οφείλουμε μία παρέκβαση. Οι όποιες σοκαριστικές σκέψεις των μηδενιστών επαναστατών, τύπου Nechaev, πρέπει να εκτιμώνται μέσα στα συμφραζόμενα τους. Και αυτά ήταν δύο εκείνη την εποχή, αλλά πιστεύω εξακολουθούν να είναι και σε κάθε εποχή. Το ένα έχει να κάνει με την αξιολόγηση τους σαν ακραίες συνέπειες σκέψης μίας προγενέστερης ιδεολογικής πορείας, η οποία είχε ήδη φροντίσει- βέβαια, με περισσότερο κομψό τρόπο- για την αξιολογική εξάρθρωση του κοινωνικού σώματος. Και δεν εννοώ μόνο την ηθική εξαχρείωση και ηθική παρακμή των κοινωνικών στρωμάτων, αλλά- κυρίως- την υποκριτική αμφισβήτηση του συστήματος από επαναστάτες διανοούμενους, οι οποίο έχοντας τις καλύτερες των προθέσεων δυναμίτιζαν συστηματικά τα δεδομένα της εμπειρικής ζωής. Ας θυμηθούμε μόνο τις πολλαπλές ερμηνείες της obschina και της ρωσικής κοινοτικής παράδοσης από τους αστούς της Αγίας Πετρούπολης με τις σπουδές τους στη δυτική φιλοσοφία και πολιτική σκέψη. Μία πορεία που δεν την τελείωναν ποτέ, αφού διαβλέποντας τις έσχατες συνέπειες της, έφθαναν να ζητούν από τον Τσάρο, που πολεμούσαν, έναν έντιμο, «σοσιαλιστικό» ανασχηματισμό της ρωσικής κοινωνίας. Από την άλλη μεριά, η ευθύνη του λαού είναι τεράστια και αυτό ίσως δεν αποτέλεσε στοιχείο κριτικής πρώτου επιπέδου για τον Ντοστογιέφσκυ. Ο απλός λαός, που υποφέρει, είναι αυτός που θα «δικαιώσει» τις αντιλήψεις αυτές, όχι μόνο στη συγχρονία, αλλά και όταν μεταγενέστερα θα τις αποδεχτεί στα πλαίσια οργάνωσης του επαναστατικού κράτους, όπως ακριβώς ανεχόταν και τις σύστοιχες πρακτικές της αντεπανάστασης του τσαρικού καθεστώτος.
Ο Tkachev είναι ο τελευταίος αυτής της πρώτης δυναμικής εμφάνισης των μηδενιστών επαναστατών. Μαθητής και αυτός του Bakunin θα προτείνει την εξόντωση όλων των Ρώσων άνω των 25 ετών, γιατί ήταν ανίκανοι για επαναστατική δράση. Τρομοκρατία και επανάσταση συμπίπτουν απόλυτα και για την πραγματοποίηση αυτής της σύμπτωσης πρέπει ο πρωτοπόρος επαναστάτης να χρησιμοποιεί τους υφιστάμενους του σαν απλά εκτελεστικά όργανα[11]. Μετά απ’ αυτόν και μέχρι τα δύσκολα χρόνια 1878-1879 η ηθική δεοντολογία της επαναστατικής πρακτικής επανακάμπτει Το «κίνημα προς τον Λαό» ξεκινά από την Αγία Πετρούπολη και μέσα από μορφές όπως ο Sergey Kravchinsky, Pëtr Kropotkin, Sofya Perovskaya, αδελφές Kornilov θα προχωρήσει σε μία ρουσσωϊκής έμπνευσης προσπάθεια διαφώτισης του λαού, μακριά από μηχανορραφίες και ίντριγκες ιακωβίνικου χαρακτήρα. Το ενδιαφέρον είναι ότι οι επαναστάτες αναμειγνύονται ενεργά με τις λαϊκές τάξεις, γίνονται σιδηρουργοί, μπαλωματήδες, φαρμακοποιοί και γιατροί, ενώ δεν χάνουν ευκαιρία να προπαγανδίζουν σε απλή γλώσσα την αναγκαιότητα της εξέγερσης των φτωχών αγροτών. Αυτές οι «αποικίες» των νεαρών διανοουμένων στην αχανή ρωσική γη κορυφώνονται το 1877 και αρχίζουν να φθίνουν κάτω και από τα βάρος της κρατικής καταστολής. Στην κρίσιμη αυτή καμπή, σ’ αυτήν την νέα αίσθηση απογοήτευσης το ζήτημα της τρομοκρατίας αποκτά και πάλι ισχύ, αυτή τη φορά συγκεκριμενοποιημένο απέναντι σ’ αυτούς που ευθύνονται, τοπικούς κυβερνήτες, στρατιωτικούς και αξιωματούχους του Τσάρου. Στις 24 Ιανουαρίου του 1878 μία νεαρή κοπέλα, η Vera Zasulich, μπαίνει στο γραφείο του κυβερνήτη Trepov, διοικητή της Αγίας Πετρούπολης, μέσα στο συνωστισμό του πλήθους που είχε μαζευτεί για μικρορουσφέτια και καταφέρνει να πυροβολήσει τον διοικητή. Όταν συλλαμβάνεται, δεν προβάλλει καμία αντίσταση, αλλά ήσυχη και γαλήνια παρατηρεί την αναταραχή του πλήθους. Η νέα Zemlya i Volya εντάσσει τον μηδενιστικό αναρχισμό των πρώϊμων χρόνων σε ένα περισσότερο διαμορφωμένο πολιτικό πρόγραμμα. Πλέον κανένα όπλο δεν πρέπει να εκπυρσοκροτεί χωρίς την έγκριση της ανώτερης αρχής του αγώνα. Αυτό το συγκεντρωτικό επαναστατικό μόρφωμα θα κατορθώσει να εισχωρήσει με ολοένα και μεγαλύτερη επιτυχία στις τάξεις του ταξικού εχθρού. Όμως οι ακτιβιστές πρέπει να παραμένουν στο περιθώριο της οργάνωσης, τρόπον τινά σαν μάχιμη εμπροσθοφυλακή ενός συγκεντρωτικού και ιεραρχημένου μηχανισμού. Το «προσκυνηματικό ταξίδι» προς τον λαό είχε τερματίσει την πορεία του. Σε μία διαθήκη ενός από τα μέλη, του Osinsky, διαβάζουμε: «Δεν έχουμε καμία τύψη εάν πρέπει να πεθάνουμε. Πεθαίνουμε για μία ιδέα»[12].
Ο Alexander Solovev ήταν δάσκαλος, εργάτης και υπάλληλος σιδηροδρόμου πριν αποφασίσει να σκοτώσει τον Τσάρο Αλέξανδρο Β΄ και αποτύχει[13], στις 2 Απριλίου του 1879. Ήταν ή πρώτη πολιτική πράξη τρομοκρατίας μετά απ’ αυτήν του Karakozov. Και ήταν αυτή που σηματοδότησε το πέρασμα από την Zemlya i Volya στην νέα οργάνωση, σαφώς πιο ιεραρχημένη και συνωμοτική, την Narodnaya Volya.
Το γαϊτανάκι του τρόμου θα συνεχιστεί για πολλά ακόμα χρόνια στην Ρωσία. Είναι γνωστό ότι η γενιά του 1900 θα χαρακτηριστεί από τον Savinkov, ο οποίος διάβαζε την Αποκάλυψη και τους γερμανούς μυστικούς ή έγραφε διηγήματα ανάμεσα σε τρομοκρατικές ενέργειες και από τον περίφημο διπλό πράκτορα Azev.
[1] Αναλυτικά για την πορεία του ρώσικου σοσιαλισμού εκείνα τα χρόνια βλέπε Fr. Venturi, Roots of Revolution, A History of the Populist and Socialist Movements in 19th Century Russia, Phoenix Press, 2001, σσ. 1-90.
[2] Fr. Venturi, ό.π., σσ. 190 και εξής.
[3] Ιlya Obchinikov, Ingilizm v Otsenke Dostoevskovo: Istotsniki, Russkii Zhurnal, 29/2/2001, www.russ.ru/krug/02istoch.html.
[4] Ιlya Obchinikov, Vstuplenie k tsasti II, : Istotsniki, Russkii Zhurnal, 28/2/2001, www.russ.ru/krug/06vvodka.html.
[5] Ιlya Obchinikov, Ingilizm: Obzor Literaturi, , Russkii Zhurnal, 28/2/2001, www.russ.ru/krug/03litera.html.
[6] Fr. Venturi, ό.π., σσ. 266-269.
[7] Nadine Natov, The theme of ‘Chantage’ (Blackmail) in the Possessed: Art and Reality, Dostoevsky Studies, Vol. 6, 1985, www.utoronto.ca/tsq/DS/06/003.html.
[9] Βλέπε Fr. Venturi, ό.π., σσ. 354-388.
[10] Σύγχρονες του έργου του Ντοστογιέφσκυ περιγραφές της μηδενιστικής πρακτικής βρίσκουμε και στον Leskov, Na Nozhax, Ιlya Obchinikov, Ingilizm v Otsenke Dostoevskovo: Istotsniki, Russkii Zhurnal, 29/2/2001, www.russ.ru/krug/02istoch.html.
[11] Χ.Μ.Εντσενσμπέργκερ, Οραματιστές του Απολύτου, Προκήρυξη και Βόμβα, μετ. Κ. Σπαθαράκης, Νέα Εστία, τχ. 1757, σ. 947.
[12] Fr. Venturi, ό.π., σ. 628.
[13] Η ποθητή εκτέλεση του Τσάρου τελικά θα πραγματοποιηθεί την 1η Μαρτίου του 1881 από τους επαναστάτες της Narodnaya Volya.
[14] Βλέπε σχετικά Georges Nivat, De Dostoievski aux écrivains du goulag, Magazine Litteraire, Juillet- Aout 1997/356, σσ. 75 και εξής.
|
|
Το Δάσος του Κατίν |
|
|
|
Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΑΙ Η ΕΠΙΛΕΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗ
Συμπληρώνονται εβδομήντα χρόνια από την εκτέλεση των Πολωνών αξιωματικών στο σκοτεινό δάσος του Κατίν. Ιστορικά άρθρα, σχόλια εφημερίδων, κινηματογραφικές ταινίες, blog-ομαχίες, διπλωματικές εντάσεις, μνημεία, τελετές μνήμης (πλέον με τη συμμετοχή και του Putin), αιτήσεις αναγνώρισης μίας ακόμα γενοκτονικής πράξης....και στο βάθος αντι- κομμουνισμός.
Η ιστορία είναι "πονηρή" όταν είσαι στο μεταίχμιο. Όταν είσαι Πολωνία (ή Ελλάδα). Δε βγάζεις εύκολα συμπέρασμα. Τούς Πολωνούς σκότωσαν Ναζί ή σταλινικά "σώματα εφόδου" και αν ισχύει το τελευταίο, τότε ο Πρωθυπουργός της εξόριστης πολωνικής κυβέρνησης στο Λονδίνο Sikorski σκοτώθηκε το 1943 σε ατύχημα "προδιαγεγραμμένο" από τούς Βρετανούς;;
Όταν ανοίξουν οι ασκοί του Αιόλου, δεν μπορείς να τούς συμμαζέψεις. Πάντως, καλό είναι να μην τους "καβαλάς" για να κάνεις την πολιτική σου...
Ένα μικρό αφιέρωμα ακολουθεί:
Subtitles by supporters of ΛΑ.Ο.Σ. Ψηφίστε ΛΑΟΣ, manolisvardis.wordpress.com.
O κινηματογράφος ως Δημόσια Ιστορία, της Κατερίνας Σχινά, Βιβλιοθήκη Ελευθεροτυπίας, 20/2/2009.
Νίκη μετ' εμποδίων για το "Κατίν", του Γιάννη Ζουμπουλάκη, Βήμα, 8/2/2009.
Ο Β' Παγκόσμιος μας "στοιχειώνει", του Jacques Mandelbaum, Βήμα, 18/3/2010.
Δύο θηριωδίες του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, του Ηλία Μαγκλίνη, Καθημερινή, 15/2/2009.
Κατίν: Από τον Γκαίμπελς στούς κινηματογράφους. Η διαχρονικότητα ενός ψέματος, του Αναστάση Γκίκα, Ριζοσπάστης, 16/3/2008.
Το Κατίν, ο Γκαίμπελς και ο "Άλφα", Ριζοσπάστης, 5/2/2009.
Κατίν: Πώς και γιατί οι χιτλερικοί εκτέλεσαν τούς Πολωνούς αξιωματικούς, του Γιούρι Σλομπότκιν, Ριζοσπάστης, 29/5/2005.
Vladimir Putin and Donald Tusk remember Katyn massacre victims, by Tony Halpin, Times Online, 7/4/2010.
The Katyn Massacres of 1940, Online Encyclopedia of Mass Violence, 8/9/2008.
Nationalists exploit war film to stir hatred from the past, by Roger Boyes, Times Online, 13/10/2007.
A movie that matters, by Anne Applebaum, The New York Review of Books, 14/2/2008.
Bearing Witness to Poland's pain, by A.O.Scott, The New York Times, 18/2/2009.
"Katyn" massacre at the Berlin Film Festival. History Lessons from Poland, by Olaf Sundermeyer, Spiegel, 15/2/2008.
The German Nazis commited the Katyn massacre, Proletarian, 31/8/2009.
"Katyn": film poignant et douloureux pour Wajda, Le Monde, 31/3/2009.
L' Union soviétique par pertes et profits, par Annie Lacroix-Riz, Le Monde Diplomatique, Mai 2005.
Tu n' as rien vu à Katyn, L' Humanité, 1/4/2009.
Wie starb General Sikorski?, 26/11/2008.
Die zähe Arbeit des Mordens. Kriegsdrama "Das Massaker von Katyn", von Ilse Henckel, Der Spiegel, 17/9/2009.
Die Toten von Katyn, von Christian Neef, Der Spiegel, 6/10/2008.
Katyn: Operation Versöhnung, von Adam Krzeminski, Zeit Online, 4/4/2010.
Massaker von Katyn: "Kaczynskis Holocaust-Vergleich ist unangemessen", von Katharina Schuler, Zeit Online, 2/9/2009.
In Polen kämpften Reiter gegen Panzer, von Hans Georg Rodek (συνέντευξη του Βάϊντα), Welt Online, 31/8/2009.
Perché a nessuno interessa "Katyn", di Pierluigi Battista, 23/3/2009.
Caso "Katyn", la Storia boicottata, di Valerio Cappelli, Corriere della Sera, 11/3/2009.
The tragedy of Katyn: the memory without speculation, Pravda, 7/4/2010 (μετάφραση στα αγγλικά από Google).
"Katyn" contention, film version, Pravda, 2/4/2010 (μετάφραση στα αγγλικά από Google).
Katyn Syndrome, Nez. Gazeta, 17/11/2009 (μετάφραση στα αγγλικά από Google).
|
|
|
|
|
|
|
|
